Początki i historia galerii
Galleria Borghese znajduje się w Rzymie, we Włoszech, w murach dawnej Villa Borghese Pinciana. Kolekcja ta zaczęła kształtować się pod kierownictwem kardynała Scipione Borghese (1577–1633), siostrzeńca papieża Paua V. Wykorzystał on ogromne zasoby rodowe, aby zgromadzić imponujący zbiór dzieł sztuki, kładąc tym samym fundamenty pod kolekcję, którą podziwiamy dzisiaj. Miejsce to zostało pierwotnie zaprojektowane jako villa suburbana – wiejska rezydencja służąca wypoczynkowi oraz prezentacji coraz to nowych nabytków kardynała.
Przełomowy moment nastąpił w 1902 roku, kiedy to prywatna rezydencja przekształciła się w instytucję publiczną. Książę Camillo Borghese zdecydował o otwarciu obiektu jako muzeum, dbając o zachowanie artystycznego dziedzictwa swojej rodziny dla ogółu społeczeństwa. Ta decyzja przeniosła kolekcję ze sfery prywatnej w domenę obywatelską. Historia willi nierozerwalnie splata się z losami rodu Borghese oraz zmieniającym się krajobrazem politycznym Rzymu.
- Scipione Borghese (1577–1633)
- Papież Paweł V
- Książę Camillo Borghese
Architektura Villa Borghese
Struktura willi wyłoniła się z osobistej wizji kardynała Scipione Borghese, stanowiąc odzwierciedlenie jego niezwykłego gustu i ambicji. Budowla została wzniesiona przez architekta Flaminio Ponzio, który przekuł szkice samego kardynała w namacalną formę. To architektoniczne podejście zaowocowało harmonijnym połączeniem klasycznej architektury z barokowym przepychem. Pierwotnie willa została pomyślana jako villa suburbana – luksusowa rezydencja podmiejska, stanowiąca oazę spokoju położoną na obrzeżach Rzymu.
Główny budynek został zaprojektowany przez architekta Giovanniego Vasanzio. W obrębie kompleksu wzniesiono Casino Borghese, w miejscu, które w XVII wieku znajdowało się poza murami miasta. Architektura obiektu w mistrzowski sposób wplata elementy antyku; portyk zdobią spolia pochodzące z Łuku Klaudiusza. Ta integracja odnalezionych, klasycznych materiałów w strukturę budynku doskonale odzwierciedla fascynację ówczesnej epoki rzymską przeszłością.
Kolekcja antycznych antyków
Główny poziom galerii poświęcony jest klasycznym antykom, datowanym na okres od I do III wieku n.e. To zgromadzenie starożytnych rzeźb stanowi fundamentalną część zbiorów, tworząc historyczny fundament dla późniejszych dzieł znajdujących się w kolekcji. Wybór obejmuje różnorodne płaskorzeźby oraz antyczne mozaiki, które w mistrzowski sposób odzwierciedlają standardy estetyczne epoki rzymskiej.
Jednym z niezwykłych eksponatów w tym archeologicznym zestawieniu jest mozaika przedstawiająca gladiatorów, pochodząca z lat 320–330. Kolekcja ta kształtowała się poprzez nieustanny rozwój; zasoby archeologiczne były rozbudowywane dzięki nowym wykopaliskom oraz strategicznemu zastępowaniu obiektów na przestrzeni wieków. Te uzupełnienia pomogły zachować ciągłość klasycznego profilu kolekcji.
- Mozaika gladiatorów, 320–330
Arcydzieła barokowej rzeźby
Program rzeźbiarski galerii definiują wczesne i dojrzałe dzieła Gian Lorenzo Berniniego. W 1615 roku ukończył on Koźle Amaltheę z małym Jupiterem i faunem, dzieło ukazujące rytmiczną grację w przedstawieniu mitologicznego tableau. Kompozycja ta chwyta poczucie ruchu i więzi poprzez subtelne nachylenie głów oraz przeplatające się kończyny. Marmur został oddany z taką płynnością, że sugeruje miękkość w dotyku, szczególnie w interakcji między tym, co boskie, a tym, co swojskie.
Zdolność Berniniego do przekładania napięcia na kamień jest aż nadto widoczna w jego grupach mitologicznych. Między 1621 a 1622 rokiem wykonał Porwanie Prozerpiny, grupę rzeźbiarską kładącą nacisk na fizyczną intensywność narracji. Następnie, w latach 1622–1625, stworzył Apollo i Dafne, uchwycając moment boskiej transformacji. Dzieła te dopełnia jego Dawid, ukończony około 1623 roku, który ucieleśnia młodzieńczą witalność i głębokie poczucie ruchu. Rzeźby te często wykorzystują contrapposto, aby nadać marmurowi z Carrary niezwykłe poczucie życia.
Kolekcja obejmuje również znaczące portrety z tego okresu. W 1632 roku Bernini wykonał Dwa popiersia kardynała Scipione Borghese. Te marmurowe portrety przedstawiają kardynała od pasa w górę, w jego szatach i birecie. Pierwsza wersja wyróżnia się głębią psychologiczną, chwytając specyficzny gest, w którym postać spogląda w prawo z lekko rozchylonymi ustami, jakby miała właśnie zacząć mówić. Druga wersja powstała po tym, jak w marmurze pierwszej wersji odkryto znaczące pęknięcie.
Arcydzieła malarstwa renesansu i baroku
Kolekcja ta skrywa w sobie niezwykłe dzieła powstałe na styku epok, stanowiące fascynujący pomost między Renesansem a Barokiem. Wśród tych skarbów odnajdziemy intymne spotkanie z postacią z okresu dojrzałego renesansu, jakim jest Portret mężczyzny autorstwa Rafaela, namalowany w 1502 roku. Galeria jest również domem dla płócien Antonello da Messiny i Giovanniego Belliniego, które stanowią fundament rozwoju sztuki włoskiej. Nie sposób nie wspomnieć o Świętej i świeckiej miłości autorstwa Tycjana, która niezmiennie stanowi centralny punkt tych niezwykłych zbiorów.
Mistrzostwo Caravaggia objawia się w kilku dziełach, które w sposób genialny ukazują jego unikalne podejście do światłocienia. Jego Chory Bachus oraz Chłopiec z koszem owoców, oba namalowane około 1593 roku, odsłaniają charakterystyczną dla jego stylu głębię psychologiczną oraz dramatyczną grę światła. Dalsze bogactwo kolekcji dopełniają płótna autorstwa Petera Paula Rubensa oraz Federico Barocciego.
Najważniejsze nabytki i dziedzictwo artystyczne
Skład kolekcji kształtował się pod wpływem znaczących zmian własnościowych oraz nacisków politycznych. W latach 1807–1808 książę Camillo Borghese, szwagier Napoleona, został zmuszony do sprzedaży znacznej części rodzinnych zbiorów rzeźbiarskich Cesarzowi. Przekazanie to obejmowało 154 posągi oraz 160 popiersi. Wiele z tych dzieł, takich jak Borghese Gladiator czy Hermafrodyta, trafiło do Luwru. Mimo tych strat, galeria nieustannie się rozwijała dzięki strategicznym zakupom i spadkom. W 1682 roku zbiory wzbogaciły się o kolekcję odziedziczoną po Olimpii Aldobrandini.
Nabywanie niektórych dzieł było również motywowane autorytetem papieskim. Dzięki papieskiemu motu proprio, galeria pozyskała Zdjęcie z krzyża autorstwa Rafaela. To dopełnienie zapewniło obecność wybitnych dzieł Renesansu w murach willi. Kolekcja pozostaje żywym zapisem ewoluujących gustów rodziny Borghese oraz zmieniającego się krajobrazu politycznego Rzymu.
