Reclining Nude, back

Wczesne lata Henri Matisse

Henri Matisse przyszedł na świat 31 grudnia 1869 roku w tkackiej chatce przy rue du Chêne Arnaud. Ten niewielki dom w Le Cateau-Cambrésis we Francji stał się punktem wyjścia dla życia, które ostatecznie oddaliło się daleko od spokoju departamentu Nord. Jako najstarszy syn zamożnego kupca zbożowego, urodził się w rodzinie zajmującej się stabilnym, praktycznym handlem ziemią. Jego wczesne lata upłynęły w Bohain-en-Vermandois w regionie Picardie, w miejscu, gdzie rytm życia wyznaczały pory roku oraz potrzeby rodzinnego biznesu.

Otoczenie, w którym dorastał, nie miało nic wspólnego ze studiem artystycznym. Wychowując się w regionie Picardie, był otoczony codzienną, praktyczną rzeczywistością kupieckiego gospodarstwa. W tych pierwszych latach nie było żadnych oznak fascynacji pędzlem czy pigmentem. Zamiast tego, jego egzystencję kształtowały oczekiwania rodziny oraz spokojne, niespieszne życie syna kupca zbożowego w północnofrancuskim miasteczku.

Wczesna edukacja i studia prawnicze

Po ukończeniu szkoły średniej Matisse udał się do Paryża, aby podjąć studia prawnicze. Spędził tam rok 1887, poświęcając się rygorystycznym strukturom teorii prawa. Ten okres charakteryzował się cichą, zdyscyplinowaną pracą, jakiej wymagał od studenta wielkomiejski tryb życia. Nie odnalazł on jednak od razu swojej drogi w pracowni artystycznej; zamiast tego podążył ścieżką profesjonalnego kształcenia, która zdawała się być całkowicie odległa od płótna malarskiego.

Los ostatecznie skierował go z powrotem do Le Cateau-Cambrésis. Tam pracował jako urzędnik sądowy, dźwigając administracyjny ciężar lokalnego systemu prawnego. Spędził również czas jako pisarz sądowy u notariusza – w roli wymagającej niezwykłej precyzji i pewnej ręki. Te lata upłynęły mu wśród dokumentów i oficjalnych obowiązków, z dala od barw, które tak żarliwie pokochał w późniejszym życiu. Zanim stał się człowiekiem pędzla, był człowiekiem prawa.

Edukacja artystyczna i wczesne inspiracje

Przejście ze studiów prawniczych do pracowni malarskiej wymagało solidnego fundamentu opartego na klasycznych tradycjach Paryża. Aby rozpocząć ten proces, Henri Matisse zapisał się do Académie Julian, a wkrótce potem przeniósł się do École Nationale des Beaux-Arts. To właśnie w tych murach, podczas nauki w klasach prowadzonych przez William-Adolphe’a Bouguereau oraz Gustave’a Moreau, kształtował swój warsztat. Nauczyciele ci dostarczyli mu technicznej bazy, która stała się niezbędnym wsparciem dla jego późniejszych, rewolucyjnych odejść od tradycji. Spędzał czas na chłonięciu metod swoich mistrzów, ucząc się dyscypliny rysunku oraz rozumienia struktury formy.

Jego wrażliwość przyciągała jednak spokój i harmonię dawnych mistrzów. Z wielką uwagą analizował dzieła, które stworzyli Jean-Baptiste-Siméon Chardin, Nicolas Poussin oraz Antoine Watteau. Artyści ci oferowali zupełnie inny sposób patrzenia na świat – taki, który koncentrował się na aranżacji przedmiotów i ciężarze kompozycji. Henri Matisse studiował sposób, w jaki operowali światłem oraz subtelne tekstury ich tematów. Ten okres nie był jeszcze czasem nagłej eksplozji barw, lecz czasem zgłębiania ukrytej logiki dobrze skonstruowanego obrazu. Poprzez te wnikliwe obserwacje budował własne, unikalne słownictwo linii i kształtu.

Odkrycie koloru i Fauwizm

Przełom w jego życiu, który skierował go ku pędzlowi, nastąpił w czasie niezwykłej ciszy i bezruchu. W 1889 roku nagły atak zapalenia wyrostka robaczkowego wymusił na nim długą rekonwalescencję, i to właśnie podczas tego przymusowego odosobnienia malarstwo po raz pierwszy zagościło w jego duszy. To, co zaczęło się od skromnego zestawu przyborów artystycznych podarowanych przez matkę, szybko przeobraziło się w zupełnie nowy sposób postrzegania świata, który całkowicie wyparł jego wcześniejsze zainteresowania prawnicze. Z kojącej ciszy powrotu do zdrowia Matisse wyszedł w stronę poszukiwania nowego, wizualnego języka – języka, który ostatecznie wykraczał daleko poza tradycyjne metody, jakich uczył się w Paryżu.

Rewolucja w jego palecie barw dokonała się w 1896 roku podczas pobytu na Belle Île. To właśnie tam poznał australijskiego malarza, którym był John Russell, który wprowadził go w świat światła impresjonizmu oraz ekspresyjnej, gęstej faktury koloru, tak charakterystycznej dla dzieł Vincent van Gogh. Te spotkania odarły sztukę z konieczności wiernego, stonowanego realizmu o ziemistych odcieniach. Henri Matisse zaczął traktować kolor jako bezpośrednie narzędzie ekspresji, wybierając barwy, które odpowiadały na emocje, a nie na dosłowne wygląd przedmiotu. Około 1905 roku ten nowatorski nurt skrystalizował się w ruch fauwistyczny. On sam, wraz z nieliczną grupą artystów, posługiwał się intensywnymi, nienaturalistycznymi kolorami, które szokowały widzów przyzwyczajonych do bardziej powściągliwych, akademickich stylów.

• Kobieta w kapeluszu (1905)
• Radość życia (1906)

Styl i techniki artystyczne

Dłonie artysty z niezwykłą swobodą poruszały się między wieloma różnymi formami wyrazu. Henri Matisse nie ograniczał się jedynie do malarstwa; tworzył jako rysownik, grafik oraz rzeźbiarz, często formując glinę, która w późniejszym etapie była odlewana w brązie. W swoich wczesnych latach eksperymentował z techniką dywizjonizmu – metodą, którą przyswoił po lekturze eseju autorstwa Paula Signaca. To podejście pozwalało mu budować kolor poprzez nakładanie wyraźnych, oddzielnych plam barwnych, zamiast stosowania gładkich przejść tonalnych, co nadawało jego pracom unikalną strukturę.

Wraz ze ewolucją jego twórczości zmieniały się również narzędzia, którymi się posługiwał. Podczas pracy nad akwatintami i miedziorytami wykorzystywał technikę chine-collé, aby tworzyć wielowarstwowe kompozycje materiałów. W późniejszym okresie jego metoda tworzenia kolaży z wycinanego papieru opierała się na procesie szablonowania metodą pochoir, co pozwalało na osiągnięcie specyficznych, nasyconych efektów wizualnych. Te artystyczne wybory świadczą o nieustannym poszukiwaniu nowych sposobów pracy z płaszczyzną dzieła – od precyzji grafiki warsztatowej, aż po niemal fizyczny, rytualny akt wycinania i układania kształtów.

• Goldfish (1911)
• Luxe, Calme, et Volupté (1904)
• The Dance (1910)
• Blue Nude III (1952)

Późne lata i wycinanki z papieru

Rok 1941 przyniósł diagnozę nowotworu brzucha, która nieodwracalnie zmieniła fizyczne możliwości twórcze artysty. Po dwóch poważnych operacjach przeprowadzonych w latach 1941 i 1942, stanie przy sztalugie i malowanie stało się dla niego wyzwaniem ponad siły. W obliczu tych ograniczeń Henri Matisse odnalazł zupełnie nową drogę ekspresji, sięgając po nożyczki i kolorowy papier. Ta nowatorska metoda, znana jako wycinanki (gouaches découpées), pozwoliła mu na swobodne operowanie kształtem i barwą w pozycji siedzącej. Proces ten był niezwykle rytualny: artysta malował wielkie arkusze papieru, a następnie wycinał z nich organiczne formy – liście czy sylwetki postaci – tworząc w ten sposób zupełnie nowe, pulsujące życiem kompozycje.

Dzieła te często powracały do tematów i motywów znanych z jego wcześniejszych płócien, jednak prezentowane były z nową, niemal matematyczną klarownością strukturalną. W 1947 roku ukazała się publikacja zatytułowana Jazz, która stała się manifestem tych barwnych wycinanek. Ta twórcza praktyka była dla niego sposobem na kontynuowanie fascynującej podróży w głąb formy i koloru, nawet gdy siły fizyczne zaczęły go opuszczać. Henri Matisse skupił się wówczas na subtelnej relacji między kształtem a otaczającą go przestrzenią, odnajdując sposób na oddanie dynamiki ruchu poprzez sam akt wycinania i układania elementów.

• Jazz (1947)
• Blue Nude III (1952)

Gdzie dziś można podziwiać jego arcydzieła

Spacerując po korytarzach Ermitażu w Sankt Petersburgu, można natknąć się na dzieła, które na stałe wpisały się w kolekcję tego niezwykłego muzeum. Wśród nich znajduje się monumentalne, powstałe w 1909 roku płótno Taniec, zamówione niegdyś przez rosyjskiego kolekcjonera. Z kolei obecność jego malarstwa w paryskim Musée d’Orsay pozwala na intymne obcowanie z twórczością artysty i głęboką analizę tego, w jaki sposób w swoich wczesnych, paryskich latach, Henri Matisse operował kolorem oraz formą.

W Nowym Jorku Museum of Modern Art przechowuje kilka jego wybitnych dzieł, które stanowią fascynujące świadectwo ewolucji jego stylu na przestrzeni dziesięcioleci. Podobnie National Gallery w Londynie, gdzie znajdują się jego obrazy, oferując zupełnie inną perspektywę na proces jego artystycznego dojrzewania. Obecność jego prac w tak prestiżowych instytucjach pozwala na spokojną kontemplację sposobu, w jaki potrafił on wykorzystać pigment, by definiować przestrzeń i nadawać jej nowe znaczenia.

• Taniec (1909)
• Złote rybki (1911)
• Luksus, spokój i rozkosz (1904)