ავტორი
დაბადებული ნიუ-იორკი, აშშ
ბარნეტ ნიუმენი: აღმატებულობის არქიტექტორი
ბარნეტ ნიუმენი (1905-1970) მე-20 საუკუნის ხელოვნების ერთ-ერთი ყველაზე ენიგმატური და ღრმად გავლენიანი ფიგურა რჩება; მხატვარი, რომელიც აღქმა, სულიერება და მხედველობის თავად ბუნებაზე არსებულ ფუნდამენტურ კითხვებთან იბრძოდა. მისი შემოქმედება, რომელიც ხასიათდება განათებული ფერების ვრცელი სივრცეებითა და მათში გაკვეთილი თხელი, ვერტიკალური „ციპებით“ (zips), სცდება უბრალო რეპრეზენტაციას და მაყურებელს ისეთ გამოცდილებაში ეპატიჟებს, რომელიც ერთდროულად ინტენსიურად პერსონალურიცაა და უნივერსალურად რეზონანსულიც. ნიუმენის გზა ამ გამორჩეული სტილისკენ რთული იყო, იგი ფორმირებული მოხდა ადრეული გავლენებით, ფილოსოფიური ძიებებითა და გამოუთქმელის გამოხატვის დაუღალავი სწრაფვით.
1905 წელს ნიუ-იორკში დაბადებულ ნიუმენს ბავშვობა მისი პოლিশ ებრაელი მშობლების ემიგრაციულ გამოცდილებაში აღმოჩნდა. თავდაპირველად მან ფილოსოფიის გზა აირჩია ნიუ-იორკის სიტი კოლეჯში, რამაც გამოავლინა ადრეული ინტელექტუალური ცნობისმოყვარეობა, რაც მოგვიანებით მის მხატვრულ აზროვნებას განსაზღვრავდა. იგი მასწავლებლად და მწერლად მუშაობდა მანამ, სანამ 1930-იან წლებში მთლიანად არ მიებარდა ფერწერას; ამ პროცესში მან უარი თქვა ადრეულ ნაშრომებზე, რომლებიც ექსპრესიონისტული ტენდენციებით იყო დახასიათებული და მოგვიანებით არაადეკვატურად მიიჩნია. გადამწყვეტმა შეხვედრამ ვირჯინიაပြည်ად უნივერსიტეტში ალონ ბემენტთან, ნიუმენს გააცნო დაუსის „ვიზუალური ალქიმიის“ პრინციპები, რაც ხაზს უსვამდა ინტუიციურ დიზაინსა და აკადემიური რეალიზმის უარყოფას. ამ ცვლილებამ გადამწყვეტი გარდატეხა წარმოადგინა, ნიუმენი პირდაპირი დაკვირვებიდან შემოქმედების უფრო შინაგან, ინტერიალიზებულ პროცესზე გადაიყვანა.
ნიუმენის ადრეული კარიერა 1940-იანი წლების დინამიკურ ნიუ-იორკულ სახელოვნებო სცენასთან იყო გადაჯაჭვული, განსაკუთრებით „Uptown Group“-სა და ბეტী პარსონსის გალერეასთან მისი კავშირების მეშვეობით. თავდაპირველად იგი სურრეალისტულ გავლენებს იკვლევდა, თუმცა სწორედ ამ პერიოდში დაიწყო მისი საფირმო სტილის — Onement-ის სერიის — განვითარება. ეს მონუმენტური ტილოები, რომელთაც ფერების ვრცელი სივრცეები დომინირებენ, რადიკალურ გადასვლას წარმოადგენენ ტრადიციული ფერწერიდან. „ციპები“ — თხელი, ვერტიკალური ხაზები, რომლებიც ფეროვან სივრცეებს ორად ჭრიან — არ არის მხოლოდ დეკორატიული ელემენტები; ისინი სივრცით ებმავენ და ქმნიან სიღრმის შეგრძნებას, ამავდროულად კი მიგვანიშნებენ ფარულ სტრუქტურაზე — ერთგვარ არქიტექტურულ ჩარჩოზე მაყურებლის გამოცდილებისთვის. თავად ნიუმენი აღწერდა ამ „ციპებს“, როგორც „გრძნობის არქიტექტურას“, რაც ხაზს უსვამს მათ როლს მისი შემოქმედების ემოციური ზემოქმედების ფორმირებაში.
ფერისა და სივრცის ენა
ნიუმენის მიდგომა ფერისად ღრმად ფილოსოფიური იყო. მან უარყო ფერის, როგორც აღწერილობითი ინსტრუმენტის წარმოდგენა და ამტკიცებდა, რომ მას საკუთარი, შინაგანი ღირებულება გააჩნდა — „ყოფნა“, რომელიც დამოუკიდებელია ნებისმიერი ობიექტისა თუ სუბიექტისგან. იგი ცდილობდა ამ ყოფიერების პირდაპირ დაჭერას, რაც ფერებს საშუალებას აძლევდა თავად განგვესაზღვათ ტილოს კომპოზიცია და სტრუქტურა. ეს ნათლად ჩანს Onement-ის სერიაში, სადაც ფერები ხშირად არის წმინდა, არევლებული პიგმენტები, რომლებიც დატანილია განზრახვული ჟესტების გარეშე. ამგვარად, „ციპები“ არ განსაზმავენ ან არ გამოყოფენ საზღვრებს; ისინი ააშკარავებენ — ისინი წარმოაჩენენ ფერისა და სივრცის ფარულ არქიტექტურას.
ნიუმენის შემოქმედებაზე გავლენა მრავალფეროვანი და რთული იყო. შთაგონებას იგი სხვადასხვა წყაროდან იღებდა, მათ შორის ისეთი ფილოსოფოსების ნაშრომებიდან, როგორებიც იყვნენ პაულ ტილიხი და სერენ კირკეგაუტი, რომელთა იდეებმა რწმენის, შფოთვისა და ტრანსცენდენტობის შესახებ ღრმა რეზონანსი გამოიწვია მის სახელოვნებო ინტერესებში. იგი ასევე სწავლობდა ვინსენტ ვან გოგის შემოქმედებას, რომლის ექსპრესიულმა ფერებითა და ფუნჯის დარტყმებითაც დიდი გავლენა მოახდინა მის საკუთარ მიდგომაზე. თუმცა, საბოლოოდ ნიუმენმა ეს გავლენები გადალახვა და შექმნა უნიკალური ვიზუალური ენა, რომელიც პირდაპირ ესაუბრებოდა მაყურებლის შინაგან გამოცდილებას.
მთავარი ნაშრომები და სახელოვნებო განვითარება
ნიუმენის ყველაზე მნიშვნელოვანი შემოქმედება მოიცავს Onement-ის სერიას (1948-1960), რომელმაც დაამკვიდრა მისი გამორჩეული სტილი. ეს მონუმენტური ტილოები, რომლებიც ხშირად შვიდ ფუტის სიმაღლეს აღწევს, ქმნიან იმერსიულ გარემოს მაყურებლისთვის, რაც მათ ფერისა და სივრცის უსასრულობაში თავის დაკარგვისკენ მოუწოდებს. ენერგიული Onement-ის გვერდით, ნიუმენმა შექმნა მცირე ფორმის ბევრი ნამუშევარიც, მათ შორის ტილოები ერთიანი „ციპებით“ — რომლებსაც ხშირად „ციპური ტილოების“ (zip paintings) სახელით მოიხსენიებენ — და ნახატები, რომლებიც სივრცითი დაყოფისა და აღქმის მსგავს თემებს იკვლევდნენ. მისი გვიანდელი შემოქმედება, განსაკუთრებით „სანქტუარები“ (1964-1970), წარმოადგენდა მისი სტილის შემდგომ დახვეწილობას, რაც ხასიათდებოდა სულ უფრო წმინდა ფერებითა და „ციპების“ განლაგების უფრო ნატიფი ვარიაციებით.
ნიუმენის ნამუშევრები თავდაპირველად კრიტიკოსთა მხრიდან არაერთგვარად იქნა მიღებული. ზოგი მას აბსტრაქტულ აბსურდად მიიჩნევდა, სხვები კი მის ღრმა ემოციურ ძალასა და ინტელექტუალურ სიმკაცრეს აღიარებდნენ. თუმცა, დროთა განმავლობაში ნიუმენის გავლენა სტაბილურად გაიზარდა და მისი ფერწერები დღეს ამერიკული აბსტრაქტული ექსპრესიონიზმის ერთ-ერთ უმნიშვნელოვანეს ნამუშევრად მიიჩნევა. მისი მემკვიდრეობა სცდება ფერწერის სფეროს და გავლენას ახდენს ხელოვანთა თაობებზე, რომლებიც ცდილობენ გამოიკვლიონ კავშირი აღქმას, სივრცესა და სულიერებას შორის.
ისტორიული მნიშვნელობა და მემკვიდრეობა
ბარნეტ ნიუმენის შემოქმედება თანამედროვე ხელოვნების ისტორიაში გარდამტეხ მომენტს წარმოადგენს. მან გააფართოვა აბსტრაქციის საზღვრები, გასცდა რეპრეზენტაციულ გამოსახულებებს და შექმნა ფერწერები, რომლებიც ადამიანური გამოცდილების ფუნდამენტურ კითხვებს ეხმიანება. მისი აქცენტი ფერს, როგორც დამოუკიდებელ ერთეულს, სივრცითი დაყოფის კვლევა და „აღმატებულობის“ — იმის, რაც რაციონალურ გაგებას სცდება — გამოხატვის სწრაფვა, წარღმადედ დარჩა თანამედროვე ხელოვნების პრაქტიკაზე.
ნიუმენის გავლენა თვალსაჩინოა უთვალავ ხელოვანში, რომლებმაც მისი კვალს გაჰყვეს, მათ შორის რობერტ ირვინში, კრეიგ ფინსა და ელსვორთ კელიში. მისი ფერწერები დღესაც რეზონანსს იწვევს მაყურებელში, გვთავაზობს ღრმა და მარადიულ მოწვევას აღქმის, სულიერებისა და ადამიანური მდგომარეობის საიდუმლოებებზე ფიქრისკენ. მისი ერთგულება ზედმეტის მოცილებისა და არსებითის გამოვლენისადმი, კვლავაც შთაგონების წყაროა ხელოვანთა და მაყურებელთათვის, რაც განამტკიცებს მის ადგილს მე-20 საუკუნის ხელოვნების ერთ-ერთ უმნიშვნელოვანეს ფიგურაში.
